Yapay zekâ, artık yalnızca bir laboratuvar aracı değil; bilimin ritmini düzenleyen, ilaç geliştirmeden tanıya kadar tüm süreçleri dönüştüren bir güç. Geçtiğimiz günlerde gerçekleştirilen Bioexpo İlaç Teknolojileri ve API Sempozyumu, bu dönüşümün kapsamını çarpıcı biçimde gözler önüne serdi.

Moderatör: 

Prof. Dr. Hasan Türkez — Atatürk Üniversitesi Rektör Yardımcısı, Trustlife Bilimsel Lideri 

Konuşmacılar:

• Cem Öztürk — Sanofi Avrasya Bölge Başkanı ve İlaç Genel Müdürü, Trustlife Danışma Kurulu Üyesi

• Prof. Dr. Adil Mardinoğlu — KTH Royal Institute of Technology & King’s College London, Trustlife Bilimsel Lideri 

• Dr. Duygu Dağlıkoca — Trustlife Labs İlaç Ar-Ge Merkezi Direktörü 

Sektörün öncü isimleri, yapay zekânın sağlık verisi analizindeki rolünü, ilaç geliştirmede sağladığı hız ve maliyet avantajlarını ve kişiselleştirilmiş tıbbın geleceğini tartıştı.

Veriden İlaca: 1 Milyar Veri Noktasının Anatomisi

Trustlife Bilimsel Lideri Prof. Dr. Adil Mardinoğlu liderliğinde yürütülen çalışmalar, insan bedenini çok katmanlı bir yapı olarak ele alıyor ve bu yapının her bir katmanını detaylı şekilde analiz ederek “bütüncül biyolojik veri haritası” oluşturmayı hedefliyor.

Her birey için toplanan yaklaşık 1 milyar veri noktası, genomik dizilemeden giyilebilir cihazlardan gelen anlık veriye, görüntüleme sonuçlarından elektronik sağlık kayıtlarına, beslenme alışkanlıklarından çevresel faktörlere kadar çok geniş bir yelpazeye dayanıyor.

“Bu kadar büyük bir veri yığını ancak yapay zekânın rehberliğinde anlam kazanabilir. Bizim yaklaşımımız, biyoloji-önce (biology-first) bir anlayışla yapay zekâyı doğru sorular sormaya yönlendirmek.”— Prof. Dr. Adil Mardinoğlu

Bu yaklaşım, yalnızca hastalıkların biyolojik mekanizmalarını çözümlemekle kalmıyor; sağlığı yeniden tanımlayan, veriye dayalı ve kişiye özgü bir anlayışın da temelini oluşturuyor.

Kişiselleştirilmiş Tıp: Benzer Genler, Farklı Hastalıklar

Panelin bilimsel odak noktalarından biri, bireysel farklılıkların tıpta nasıl yeni bir anlayış yarattığı oldu.

Mardinoğlu konuşmasının devamında, insan genetiğinin yüzeyde büyük benzerlikler taşısa da hastalık süreçlerinde çok farklı tepkiler gösterebildiğine dikkat çekti. Sağlıklı bireyler genetik olarak yaklaşık %99 oranında benzerlik gösteriyor. Ancak hastalık ortaya çıktığında bu denge değişiyor.

Örneğin karaciğer kanseri hastaları arasında en az dört farklı biyolojik alt grup tanımlandı. Bir gruba iyi gelen bir tedavi, diğerinde olumsuz etkilere neden olabiliyor. “Artık her hastayı değil, her biyolojik profili tedavi etmeliyiz.  Yapay zekâ, bu farklılıkları anlamamız için en güçlü araçlardan biri.”

İlaç Geliştirmenin Yeniden Tanımlanması

Panelde vurgulanan bir diğer önemli başlık, ilaç geliştirme süreçlerinde yapay zekânın dönüştürücü gücü oldu.

“Bir karaciğerin dijital ikizini oluşturduğunuzda, ilacın etkilerini risksiz biçimde test edebilirsiniz. Bu hem etik hem ekonomik açıdan devrim niteliğinde.”— Cem Öztürk - Sanofi Avrasya Bölge Başkanı ve İlaç Genel Müdürü, Trustlife Danışma Kurulu Üyesi

Cem Öztürk’ün verdiği rakamlara göre, bir biyolojik ilacın geliştirme maliyeti 20 milyar euroya kadar çıkabiliyor. 

Küresel ilaç pazarında 1,5 trilyon dolarlık hacmin %20’si Ar-Ge’ye, bunun da %60’ı klinik araştırmalara ayrılıyor.

Yapay zekâ, bu tabloyu kökten değiştirme potansiyeline sahip:

•Geliştirme süresini %20–25 kısaltıyor,

•Maliyetleri yaklaşık %15 düşürüyor,

•Organların dijital ikizlerini oluşturarak ilaç testlerinde insan denek ihtiyacını azaltıyor,

•Nadir hastalıklarda 8 yıla varan tanı süresini önemli ölçüde kısaltıyor.

Başarı Formülü: Veri  ve İnsan İşbirliği

Trustlife Labs İlaç Ar-Ge Merkezi Direktörü Dr. Duygu Dağlıkoca, yapay zekânın sağlıkta sürdürülebilir biçimde ilerleyebilmesi için gerekli temel unsurları paylaştı.

Sağlıkta yapay zekâ odaklı dönüşümün başarısı; yalnızca teknolojiden değil, onu besleyen doğru veri, nitelikli insan kaynağı ve güçlü iş birliği ekosisteminden geçiyor.

Dr. Dağlıkoca’ya göre bu dönüşümün temelini oluşturan beş unsur şöyle:

1. Doğru ve kapsamlı veri 

2. Çok disiplinli insan kaynağı 

3. Yeterli finansman 

4. Güçlü regülasyon ve altyapı 

5. Kamu-özel iş birliği ve uluslararası ortaklıklar

Türkiye’de bu ekosistemi destekleyecek altyapının son yıllarda hızla güçlendiğini vurgulayan Dr. Dağlıkoca, TÜSEB ve TÜBİTAK destekli veri tabanı projelerinin yerli araştırmalar için önemli bir temel oluşturmaya başladığını belirtti.

“Finansman olmadan ilerleyemeyiz; ancak doğru veri ve disiplinler arası insan kaynağı olmadan finansmanın da anlamı kalmaz. Ekosistemi birlikte inşa etmeliyiz.” — Dr. Duygu Dağlıkoca

Trustlife olarak biz de bu vizyonla:  Veri kalitesini, insan kaynağını, iş birliği ağlarını güçlendiren bütüncül bir Ar-Ge yaklaşımıyla çalışmalarımızı sürdürüyoruz.

2030’a Doğru: Beş Yeni İlaç, Yenilenen Bir Sağlık Ekosistemi

Panelin vizyon kısmında, 2030 yılı için oldukça somut hedefler paylaşıldı:

• Trustlife çatısı altında geliştirilen beş farklı ilacın 2030’da hastalara ulaşması, 

• Doktor görüşlerine göre değil, AI analizlerine dayalı standart tedavi protokolleri, 

• Bağışıklık sisteminin yenilenmesi ve anti-aging uygulamalarında ilerleme, 

• Türk hastalarına ait yerel sağlık veritabanlarının oluşturulması, 

• İnovatif ilaç verilerinin %70’inin yapay zekâ tarafından üretilmesi, 

Bu hedefler, yalnızca ilaç geliştirmeyi değil; bilginin üretim, işlenme ve topluma dönüşüm biçimini de yeniden tanımlıyor.